Terugblik in de historie.

Hulaliu, oorspronkelijk Hurariu genoemd, is een dorp gelegen aan de Noordoostkust van het eiland Haruku in de Molukken.
In de westerse wereld kan men aan de hand van geschiedschrijving door o.a. monniken de herkomst van bepaalde bevolkingsgroepen of het ontstaan van dorpen vaak tot een decennium nauwkeurig bepalen.
Om nu de  ontstaansgeschiedenis van het dorp Hurariu, in de huidige christelijke benaming Hulaliu genoemd te achterhalen, moeten we ruim 5 eeuwen terugblikken en de juiste samenhang proberen weer te geven met de andere dorpen op het huidige eiland Haruku.
Oeroude namen van dit eiland waren : Nusa Ama, Nusa Halawano, Nusa Omo, Pulau Buang Besi.
De Nederlanders vernoemden uiteindelijk het eiland naar het dorp Haruku, dat men tot regeringsplaats bestempelde, omdat in Haruku de VOC het fort Zeelandia had gevestigd.

      Hulaliu

Beste lezers,

Dit deel van onze sedjarah geeft een tijdsbeeld weer waarin Kapitan Upu Lesia Pentury Irai een belangrijke rol vervulde op Haruku. 
Heldhaftige oorlogsverhalen uit een ander tijdvak over andere kapitans doen hier niets ter zake! 
Deze verhalen uit een heel ver verleden zijn totaal niet relevant voor het door mij anno 2009 beoogde perspectief voor een harmonieuze samenleving en het welzijn van Maluku!

De kennis over het ontstaan van ons dorp is voornamelijk gebaseerd op mondelinge overdracht en misschien op een enkele aantekening door de Portugezen en later de Nederlanders in hun geschriften.
Volgens deze christelijke geschriften vonden er in het jaar 1490 grote volksverhuizingen van grote families en clans plaats vanuit het Noorden van Ceram naar het Westen en het Zuiden van het grote moedereiland Ceram.
Van hieruit staken grote bevolkingsgroepen over naar de

kleinere Lease-eilanden Ambon, Haruku, Saparua en Nusalaut.                                                                            fort Zeelandia
De oorzaak van deze volksverhuizingen moet worden gezocht in landschaarste en in de oorlogen, die destijds woedden tussen de sultanaten in het Noorden van de Molukken.

Volgens de overlevering stak een groot aantal clans Alfoeren,  dat in de Pata Rima en de Pata Siwa opgedeeld was, als de eerste groep bewoners over naar het eiland Haruku.
Deze enorme groep stond onder leiding van de twee kapitans besar: Kapitan Hokman Anhatua en Kapitan Hokman Latu Halawano.
Ondersteund door enkele kapitans ketjil, die later met hun families ook vanuit Ceram naar Haruku trokken, betrokken deze Alfoeren een woonplek tussen de berg Alaka en de berg Hurwano.
Hier werd door de twee kapitans een baileo gesticht, die de naam Kamualu kreeg, en die als centraal punt voor Pulau Haruku diende. Hier konden de bewoners elkaar  ontmoeten voor ceremoniële gelegenheden en om te overleggen.

Op de laatste gemeenschappelijke bijeenkomst in Kamuala werd Kapitan Anhatua door de clans verkozen tot Tuan Tanah Pulau Haruku. Dit leidde tot verwijdering tussen de twee kapitans en de aan hen verbonden clans.
Kapitan Latu Halawano vertrok met zijn clans van de Pata Siwa naar het Zuiden van de berg Hurwano.

Kapitan Anhatua vertrok met zijn clans van de Pata Rima naar het Noorden, waar men tussen de bergen Alaka en Hahu Urui   (= varkenskop in bahasa) ging wonen.
De Pata Siwa (Negenbond) bestond uit de zes huidige christelijke dorpen : Haruku, Sameth, Oma, Kariu, Wassu en Aboru. Oorspronkelijk bestond Aboru uit vier dorpen : Ama Ika, Ama Tupi, Ama Harua uei en Ama Mahina, zodat men destijds tot het getal negen kwam.

De Pata Rima (Vijfbond) ofwel de Ama Rima Hatuhaha bestaat anno 2009 nog steeds uit de Islamdorpen Pelau, Rohomoni, Kabau, Kailolo en het christelijke Hulaliu.
Elk dorp met een door onze voorouderen gezworen taak en onlosmakelijk tot in de eeuwigheid met elkaar verbonden binnen de Uli Hatuhaha !

Kapitan Pentury koos als woonplaats de top van de berg Alaka, waar hij een kampong stichtte die Eri genoemd werd. Zijn vrouw heette Hua Putih en samen kregen ze twee dochters :
Hua Putih
Seranja
Kapitan Pentury, die op dat moment geen zoon had, regeerde over Pulau Haruku, zowel over de Pata Rima als over de Pata Siwa.
Hij zorgde voor rust en vrede op Haruku en bracht de Pata Rima en de Pata Siwa weer bij elkaar.
Kapitan Pentury en niemand anders stelde de regels op voor de Kapitans Ketjil, hun malesi2, hun pengawal2, hun pesuruh2 
(adjudanten) en voor de familiehoofden ten behoeve van een vreedzame samenleving op het eiland.
Regelmatig ging Kapitan Pentury met zijn familie terug naar Ceram, waar hij zijn nog op Nusa Ina aanwezige familieleden bezocht.
Hij stichtte in het Zuiden van Ceram het dorp Eri, gelijknamig aan zijn woonplaats op Alaka op Haruku.
Later werd dit dorp Makariki genoemd.
Op Ceram bezocht Kapitan Pentury met zijn gezin ook de Radja Sahulau.
Zijn oudste dochter Hua Putih trouwde met de oudste zoon van Radja Sahulau, genaamd Kasimilali Pattimura.
Zijn tweede dochter Seranja trouwde met de tweede zoon Kapitan Kasimilah, genaamd Pati Useng.
Met zijn twee schoonzonen Pattimura en Pati Useng en zijn familie keerde hij terug naar Haruku.
Pattimura en Pati Useng werden rechterhand en vertrouwelingen in de regering van Kapitan Pentury over het eiland Haruku.
Pattimura nam zijn intrek op Marsala boven Wai Hokal ten zuiden van het huidige Hulaliu, waar hij waakte over het strand van Wai Hokal en over de mensen tegen invallers, die de bewoners van Haruku tot slaven wilden maken.
Pati Useng ging naar het Oosten van het huidige Hulaliu en stichtte zijn woonplaats op een stenen berg, niet ver van het water boven de kloof Tawa é.
Van tijd tot tijd gingen beide schoonzonen en de andere kapitans van de Pata Rima en Pata Siwa naar Alaka om verslag uit te brengen aan Kapitan Pentury.

De geschiedenis van het ontstaan van de dorpen op Pulau Haruku.

Nog voor de eerste en tweede Perang Alaka (Oorlog op Alaka) tegen respectievelijk de Portugese bezetters in 1571 en Nederlandse bezetters in 1637 kwamen de kapitans en de clanhoofden van de Pata Rima en Pata Siwa onder leiding van Kapitan Pentury en Pattimura in de baileo van Haruku Kamual bijeen.
Doel van de bijeenkomst was het voorstel van de kapitans en clanhoofden om met hun families vanuit de bergen neer te dalen naar de kusten van Haruku om zich daar te vestigen.
Nadat de bijeenkomst werd beëindigd met goedkeuring van dit initiatief gaf 

Kapitan Pentury opdracht aan de kapitans 
en hoofden van de families om als eerste een dorp voor te bereiden voor Kapitan Anhatua en zijn families. Kapitan Pentury en Kapitan Anhatua en zijn adjudanten Surubory en Mataheru gingen naar het Oosten van het eiland Haruku op zoek naar een geschikte plek.
Niemand wou naar het Oosten gaan, omdat het land met veel oerwoud en gesteente moeilijk te bebouwen was.
Maar Kapitan Pentury en Kapitan Anhatua vonden in het Oosten zoet water met goed land, dat na ontginning bestemd werd voor de clans van kapitan Anhatua.

1. Huran Nae Reu Eeja / Hurariu

Tijdens de zoektocht naar een goede woonplek hadden de twee kapitans afgesproken om elkaar weer te treffen bij volle maan. Maar door de dichte bebossing kwamen de twee elkaar pas na dit tijdstip in het donker weer tegen op een bepaalde plek aan de kust.
Hier werden twee grote rotsen tegen elkaar gerold ter herinnering aan deze ontmoeting en werd deze plek Hatu Rua genoemd in de baai van Urumau.
De twee kapitans beloofden elkaar toen, dat het dorp Hurariu moest worden genoemd, afkomstig van Huran Nae Reu Eeja, hetgeen betekent: De maan is gepasseerd en bevindt zich in het donker.
Bij het zoeken naar de juiste plaats koos Kapitan Pentury voor een hoger gelegen deel, zodat het dorp niet door wassend zeewater kon worden aangetast.
Maar Kapitan Anhatua zei: "Tempat ini Hatua-uresi"hetgeen betekent: Op deze plek zijn er te veel stenen en koos hij voor het lager gelegen vlakke deel, waar nu het huidige Hulaliu is gevestigd.
Men besloot om met speerwerpen tot een beslissing te komen.
Kapitan Pentury wierp zijn speer richting de kust van Urumau, maar zijn speer brak in Naé.
Kapitan Anhatua ging naar Janaïn en wierp zijn speer richting zee. Zijn speer kwam rechtop neer in het lage water voor de huidige baileo van Hulaliu.
Toen Kapitan Anhatua zijn speer ging halen stootte hij zijn benen tegen koraalstenen, waarop hij zei: " Ja a kalaka au njawa", hetgeen betekent: Mijn ziel is geraakt.
De twee kapitans besloten hierop Huariu de Teon Negeri ( adatnaam van het dorp ) Haturesi Rakanjawa mee te geven.
Met de toevoeging Ama Putih Lounussa, hetgeen betekent : dorp van de Bapa Radja, die het eiland bijeenhoudt.
Deze laatste toevoeging behelsde ook de meerwaarde en de zeggenschap van Hurariu over alle dorpen op het eiland Haruku.
Als vaste regenten (titel radja) over Hurariu werden benoemd de radja's : Laisina, Hatalaibessy en Tuwanakotta.

Plattegrond Hulaliu.

2. Pela au eja / Pelau

Nadat de plek voor Hurariu was geruimd door de rombongan ( grote groep voorbereiders/opruimers) zei Kapitan Latuconsina, die enkele grote families aanvoerde : "Pela au eja", hetgeen betekent: Hierna kom ik.
Hij had een plek gekozen in het Noorden van Haruku; nadat de plek werd geruimd gaf Kapitan Pentury aan deze woonplek de dorpsnaam Pelau, afgeleid van Pela au eja.
Teon Negeri van Pelau is Matasiri.

3. Kairolo o / Kailolo

De families van Kailolo hadden in de grote opruimploeg de taak om gereedschappen en eetvoorraden te dragen.
Toen de opruimploeg naar het Noord-Westen wou vertrekken riep het hoofd van de rombangan " Kairolo o", hetgeen betekent: Kom neem en draag het .
De clans namen hierop het besluit om deze woonplek Kairolo o te noemen, hetgeen nu het dorp Kailolo wordt genoemd.
Teon Negeri van Kailolo is Samasuru.

4. Kaba au / Kabau

Vervolgens trok de rombangan in zuid-westelijke richting van het eiland Haruku tot de volgende geschikte plek werd gevonden.
Hier werd de plek voor bewoning geschikt gemaakt, waarop Kapitan Pentury zei :
"Kaba au" , hetgeen betekent: Mijn tempel.
En zo is het huidige Kabau ontstaan.
Teon Negeri van Kabau is Sahapori.

5. Paruhu ahomoni / Rohomoni

De rombongan trok verder zuidwaarts en kwam bij een plek aan, die de Kapitan van Rohomoni had uitgezocht.
Omdat een familiehoofd altijd klaagde en achter zijn rug om praatte en niet naar hem luisterde zei de Kapitan : "I paruhu ahamonitone", hetgeen betekent: Wat zegt ie nou of wat moet ie nou.
En zo is het huidige Rohomoni ontstaan, praktisch aan de voet van de berg Alaka.
Teon Negeri van Rohomoni is Mandalise.

En al zoekende naar geschikte woonplekken voor de families van de Pata Siwa trok de grote rombongan o.l.v. Kapitan Pentury verder in zuidelijke richting  van het eiland Haruku met de uitspraken in bahasa :

"Harua u kui ta la", hetgeen betekent : Daarboven zijn nieuwe boomtoppen en werd het dorp Haruku genoemd.

"Ke e simmittele", hetgeen betekent : Alleen maar een klein beetje en werd het dorp Sameth genoemd.

"Omo o", hetgeen betekent : Bijna rond en werd het dorp Oma genoemd.

"Anaa Kari au", hetgeen betekent : We zullen honger lijden en werd het dorp Kariu genoemd op de oude woonplek, die echter slecht te bebouwen was; later werden de families van Kariu door de bewoners van Oma verdreven en opgenomen door Pelau.

"Wassu-u", hetgeen te maken heeft met rijpe vruchten van de Gohi-boom, die door Kapitan Pattimura onder de mensen werd verdeeld. De plek werd het dorp Wassu.

Satu bangsa Alfuru jang menjebrang dari Nusa Ina ke Nusa Ama dengan Perdjandjian Mojang Mojang

…..jang dalam satu persekutuan jang rapat disebut Pata Rima, artinja Lima Negeri (Ama Rima ) jang bersaudara atau Lima Negeri sehati seketu terdirih dari :

Pelau
Hurariu
Rohomoni
Kabau
Kailolo.

Hoe en wanneer de toenmalige Radja van Huranriu/Hurariu Pikaihehe Laisina zijn functie verzaakte en door de Portugezen verleid werd tot het Katholicisme.

Om geen afbreuk te doen aan de tekst en betekenis van deze overgang heb ik het verhaal hierover geheel overgenomen in de Bahasa Indonesia, dat getiteld is “Serba-serbi sejarah Haturessy ;  Huranriu ; Hulaliu” oleh Firman Latuconsina.

Beberapa abad setelah perang Alaka yang pertama melawan Portugis yang dipimpin oleh Kapitan Halapiri, Portugis tidak berhenti membujuk dan merayu Raja Raja Uli Hatuhaha.
Untuk menghentikan bujukan dan rayuan serta menyatakan penolakannya, dalam tahun 1590 diputuskan dalam suatu utusan dengan maksud menemui pihak Portugis guna menyampaikan maksud dan keinginan mereka karena dalam kedudukannya menurut adat Hatuhaha, Raja Hatualasia (Hurariu) menpunyai fungsi sebagai juru bahasa (juru runding) dalam menangani urusan kemasyarakatan termasuk juga hubungan dengan pihak luar, maka telah diputuskan dalam musyawarah agar Raja Hatualasia yang bernama Pikaihehe Laisina harus diutus.
Perlu diketahui pula bahwa dalam kedudukan menurut adat Hatuhaha :

Raja Pelauw berfungsi sebagai Raja Hatuhaha (Upu Latu Nusa).
Raja Rohomoni sebagai Imam (Imam Makakukui) yang menangani urusan keagamaan.
Raja Kailolo mengurus masalah ekonomi.
Raja Kabauw mengurus keamanan (Panglima Perang).
Karena Raja Hurariu sebagai juru bahasa (juru runding), itulah sebabnya maka ia diutus untuk
Menjumpai pihak Portugis guna menyatakan penolakan mereka dan minta dihenikan pengiriman surat rayuan dan utusan ke Hatuhaha.

Berhasil atau tidak perundingan itu, bila telah tiba waktu yang ditentukan, Raja Hurariu harus kembali ke Alaka. Namun apa yang telah dijanjikan telah diselewengkan oleh Raja Hurariu para pengiringnya.
Rupanya telah terpengaruh dengan bujukan dan rayuan Portugis, sehingga Raja Hurariu bersedia melepaskan mahkota keIslamannya kemudian dibaptiskan sebagai pengikut agama Katholik bersam para pengiringnya.
Peristiwa ini terdjadi dalam tahun 1590. Rupanya pembabtisan itu belum diketahui oleh penduduk Uli Hatuhaha di Alaka, sehingga mereka tetap menunggu sampai waktu yang telah ditentukan.
Ketika telah tibah waktu yang dijanjikan, sedangkan Raja Hurariu dengan pengiringnya beberapa orang belum juga kembali, maka seorang koerier diutus untuk mencaritahu di mana mereka berada.
Beritan yang dibawa oleh penyelidik tadi sangatlah mengecewakan para penguasa dan penduduk Uli Hatuhaha karena mereka kembali dengan membawa kabar bahwa Raja Hurariu Pikaihehe Laisina dengan rombongannya telah dibaptiskan atau masuk agama Kristen.
Karena sebulan yang dijanjikan itu telah lewat sedangkan, Raja yang diutus bulum kembali, tercetuslah ucapkan keresahan dari rekan rekannya yang menunggu, sehingga terungkaplah suatu kapata yang berbunyi :

 “TUA LAISINA E OI NALA HURANE RIU AI EA, TAUSA EIRAI”
 Artinya :
 Kaka Laisina pergi sehingga telah lewat waktu sebulan, belum juga ia kembali.

Dari kapata inilah asal kata Hulaliu, karena orang orang asing (Portugis) sukar mengucapkan logat bahasa daerah atau bahasa  tanah, maka HURANE RIU atau HURANRIU menjadi HULALIU.  

Vertaling :

Enkele decennia na de Eerste Oorlog van Alaka in 1571 onder aanvoering van Kapitan Halapiri tegen de Portugezen bleven de Portugezen de Radja’s van de Uli-Hatuhaha paaien en zich beklagen (kennelijk over de handel van Hatuhaha met Hitu).
Om een eind te maken aan deze vleierij en geklaag, echter ook met het doel om hen af te wijzen, werd in 1590, na een vergadering volgens de tradities van de Uli-Hatuhaha, besloten om de Radja van Hurariu in zijn functie van woordvoerder, af te vaardigen om de Portugezen te ontmoeten.
Deze Radja heette Pikaihehe Laisina.
Vermeldenswaardig is dat, volgens de adat van Hatuhaha, de structuur er als volgt uitzag (en nog steeds ceremonieel uitziet):
Radja Pelau heeft de functie van de Radja Hatuhaha, Upu Latu Nusa.
Radja Rohomoni is de Imam, die waakt over het geloof, Imam Makakui.
Radja Kailolo zorgt voor het economisch welzijn.
Radja Kabau zorgt voor de veiligheid (opperbevelhebber in tijden van oorlog).
Radja Hurariu is woordvoerder en protocolleider.
Vanuit deze functie werd hij afgevaardigd om de Portugezen te ontmoeten met twee opdrachten :
- afwijzing van de Portugezen
- laat de Portugezen hun klacht per brief meegeven en een afvaardiging sturen naar Hatuhaha.

Men gaf hem één maand de tijd om deze ontmoeting af te ronden.
Ongeacht het resultaat, zodra de tijd verstreken zou zijn, moest de Radja Hurariu teruggaan naar Alaka.
Deze voorwaarden werden beloofd  te worden nagestreefd door de Radja Hurariu en zijn begeleiders.
Blijkbaar was hij gezwicht voor de vleierij en het geklaag, zodat Radja Hurariu bereid was om zijn Islamitische geloof los te laten en zich te laten dopen als volgeling van het katholieke geloof, samen met zijn begeleiders.
Dit feit vond plaats in het jaar 1590.
Blijkbaar was deze doop nog niet doorgegeven aan de gemeenschap van de Uli-Hatuhaha op Alaka, want men bleef wachten tot het einde van de bepaalde tijd.

Toen de afgesproken tijd voorbij was en de Radja Hurariu en zijn begeleiders nog niet terug waren, werd een koerier erop uitgestuurd om hen te zoeken.
Het verslag dat hij uitbracht veroorzaakte grote ontsteltenis bij de leiding en bevolking van Uli-Hatuhaha, want hij kwam terug met het bericht, dat Radja Hulaliu Pikaihehe Laisina en zijn begeleiders gedoopt waren of te wel het christelijk geloof hadden aanvaard.
Hierop is, mede gelet op het verstrijken van de vastgestelde tijd van één maand, de volgende kapata (gezegde) ontstaan :
"Broeder Laisina is gegaan tot er een maand is verstreken, hij is nog niet terug."
Vanuit deze kapata is de naam Hulaliu ontstaan, want vreemden (Portugezen) wilden altijd onze bahasa teniet doen.
Zo werd Hurane Riu of Huranriu veranderd tot Hulaliu.

Dit document besluit Firman Latuconsina ( Turunan Radja Pelau) met een mooi en bewogen slotwoord aan ons in Nederland:

Aan de broeders en zusters, kinderen van Hatuhaha, wat éénmaal is gebeurd in de onbekende duisternis, kunnen wij niet meer terug krijgen.
Echter deze geschiedenis is bestemd voor onze kleinkinderen, die verblijven in den vreemde.
En aan alle broeders en zusters van Hatuhaha, blijf altijd één in de sterke binding van Hatuhaha Amarima Lounusa. 

Overzicht van onze geloven :

Bij de migratie van Ceram naar Haruku, omstreeks 1470-1490, beleden onze families het  animisme.

Omstreeks 1510 hebben de familieclans, verenigd in de Uli-Hatuhaha, het Islamitische geloof aanvaard.

In 1590 aanvaardde Hurariu het Katholicisme, dat door de Portugese Jezuiet Franciscus Xavierius werd verkondigd en liet het zich Hulaliu noemen in de associatie met Haléluja.

Omstreeks 1648, nadat de islamitische Uli-Hatuhaha in de Perang Alaka Twee van 1637 door de VOC (Arnold de Vlamingh van Oudshoorn) met bloedig geweld werd onderworpen, aanvaardde Hulaliu het Protestantisme.

Het Christendom werd toen alleen gepredikt (soms met geweld opgelegd) om mensen hun bestaande geloof, hun cultuur en de Bahasa Tanah te doen verliezen teneinde op deze manier christelijke bondgenoten te kweken voor het ultieme doel: overheersing en zelfverrijking.

Maar ook het eigen belang van de regerende Bapa Radja van Hurariu / Hulaliu (o.a. omgekocht met gouden staf met slangekop) speelde hierin een kwalijke rol in de aanvaarding van deze westerse geloven !

Hena Masa Ami

Hena masa ami loto eri Alaka o
Puna i sa ama rima hatuhaha o
Au olo ruma e eke ruma sigito
E paune ite kiberatu hira roli o
Hena masa ami loto eri Alaka o
Tanita e tanita e maso maso soki e tanita
Kuru e oi mai kuru kuru e kuru lai eke Hurariu
Wele wele juria wele wele o
Lai paru tu eke haturesi o
No ka rakanjawa o
.